Sonuç ve öneriler bölümü, tezin son sözüdür. Jüri üyeleri ve okuyucular çoğu zaman tezi okumaya özet, giriş ve sonuç bölümleriyle başlar; bu nedenle sonuç bölümü, çalışmanın neyi başardığını açık ve özlü biçimde ortaya koymalıdır. Ancak pek çok tezde bu bölüm aceleyle yazılır: bulgular tekrar edilir, öneriler ise “daha fazla araştırma yapılmalıdır” gibi genel ifadelerle geçiştirilir. Bu yazıda sonuç ve öneriler bölümünün nasıl yazılacağını örneklerle anlatıyoruz.
Sonuç Bölümünün Amacı
Sonuç bölümü, araştırma sorularına verilen cevapları özlü biçimde ortaya koyar. Burada yeni bilgi, yeni analiz ya da uzun tartışma yer almaz. Okuyucu bu bölümü okuduğunda şu sorulara cevap bulmalıdır:
- Araştırma sorularına ne cevap verildi?
- Çalışmanın temel katkısı nedir?
- Bu sonuçlar ne anlama geliyor?
Sonuç Bölümü Nasıl Yazılır?
- Amacı bir cümleyle hatırlatın: “Bu araştırmada ortaokul öğretmenlerinin algıladıkları örgütsel destek ile tükenmişlik düzeyleri arasındaki ilişki incelenmiştir.”
- Her araştırma sorusunun cevabını verin: İstatistik ayrıntılara girmeden, sözel olarak.
- Genel bir sonuç cümlesi kurun: Bulguların bütün olarak ne gösterdiğini ifade edin.
Örnek:
“Araştırmaya katılan öğretmenlerin algıladıkları örgütsel destek orta düzeyde, tükenmişlik düzeyleri ise duygusal tükenme boyutunda orta, duyarsızlaşma boyutunda düşük düzeydedir. Algılanan örgütsel destek arttıkça öğretmenlerin duygusal tükenme ve duyarsızlaşma düzeyleri azalmaktadır. Bu sonuçlar, okul yönetiminin sağladığı desteğin öğretmen tükenmişliğini azaltmada önemli bir etken olduğunu göstermektedir.”
Sonuç Bölümünde Kaçınılması Gerekenler
- Tablo ve istatistik değerleri tekrar etmek
- Tartışma bölümünü yeniden yazmak
- Yeni kaynaklara atıf yapmak
- Bulgularda yer almayan iddialar ileri sürmek
- Aşırı genelleme yapmak
Öneriler Bölümü Nasıl Yazılır?
Öneriler genellikle iki gruba ayrılır:
1. Uygulamaya Yönelik Öneriler
Sonuçlarınızı kullanabilecek kişi ve kurumlara (yöneticiler, politika yapıcılar, uygulayıcılar) yönelik somut öneriler. Her öneri bir bulguya dayanmalıdır.
Zayıf öneri: “Öğretmenlerin tükenmişliğini azaltmak için çalışmalar yapılmalıdır.”
Güçlü öneri: “Algılanan örgütsel desteğin duygusal tükenmeyi azalttığı bulgusundan hareketle, okul yöneticilerine öğretmenlerle düzenli bireysel görüşmeler yapmalarını ve mesleki gelişim taleplerini destekleyici bir iletişim kurmalarını içeren hizmet içi eğitimler verilebilir.”
2. Araştırmacılara Yönelik Öneriler
Gelecek araştırmalar için somut yönlendirmeler. Bu öneriler çoğunlukla çalışmanızın sınırlılıklarından türetilir.
Zayıf öneri: “Bu konuda daha fazla araştırma yapılmalıdır.”
Güçlü öneri: “Bu araştırma ilişkisel tarama modeliyle yürütüldüğünden, örgütsel desteği artırmaya yönelik bir müdahale programının tükenmişlik üzerindeki etkisi deneysel desenle incelenebilir. Ayrıca araştırmanın yalnızca devlet okullarında yürütülmüş olması nedeniyle özel okullarda benzer çalışmalar yapılabilir.”
Önerileri Bulgulara Bağlamak
Her önerinin hangi bulgudan türetildiği açıkça görünmelidir. Bunun için pratik bir yöntem, önerileri bulguların sırasıyla yazmak ve her öneriye bulguyu hatırlatan kısa bir giriş eklemektir. Bulgularla ilişkisi olmayan genel öneriler (ör. “öğretmen maaşları artırılmalıdır”), çalışmanızın bu konuyu incelemediği durumda jüri tarafından eleştirilebilir.
Sonuç ve Öneriler İçin Kontrol Listesi
- Her araştırma sorusunun cevabı sonuçta var mı?
- Sonuçlar bulgularla birebir tutarlı mı?
- Giriş bölümünde sorulan sorular sonuçta cevaplandı mı?
- Her öneri bir bulguya dayanıyor mu?
- Öneriler somut, uygulanabilir ve hedef kitlesi belirli mi?
- Araştırmacılara yönelik öneriler sınırlılıklarla ilişkili mi?
Sonuç Bölümünün Uzunluğu
Sonuç ve öneriler bölümü genellikle tezin en kısa bölümlerinden biridir. Yüksek lisans tezlerinde 2-6 sayfa yaygındır. Uzunluktan çok netlik önemlidir; okuyucunun bu bölümü okuyarak çalışmanın temel mesajını kavraması gerekir.
Sık Yapılan Hatalar
- Sonuç bölümünü bulguların tekrarı gibi yazmak
- Öneri sayısını artırmak için birbirine benzeyen maddeler eklemek
- Bulgularla ilişkisiz öneriler sunmak
- “Daha fazla araştırma yapılmalıdır” gibi içi boş öneriler
- Özetteki sonuçlarla bu bölümdeki sonuçların farklı olması
Ne Zaman Destek Almalısınız
Sonuç bölümü tezin en çok okunan kısımlarından biridir; dilin açık ve özlü olması önemlidir. Bu bölümün dil kontrolü için Redaksiyon hizmetimizi inceleyebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Sonuç bölümünde kaynak gösterilir mi?
Genellikle gösterilmez; kaynaklarla karşılaştırma tartışma bölümünde yapılır.
Öneriler madde madde mi yazılmalı?
Madde işaretli yazım okunabilirliği artırır ve yaygındır; kılavuzunuz aksini istemiyorsa kullanabilirsiniz.
Kaç öneri yazmalıyım?
Kesin bir sayı yoktur; her ana bulgu için en az bir uygulama önerisi ve birkaç araştırma önerisi yeterlidir.