Problem durumu, tezin neden yazıldığını gösteren bölümdür. Jüri üyelerinin “Bu çalışmaya neden ihtiyaç var?” sorusunun cevabı burada yer alır. İyi yazılmış bir problem durumu, okuyucuyu geniş bir bağlamdan başlayarak adım adım araştırma sorusuna götürür ve sonunda okuyucu, “Evet, bu sorunun cevaplanması gerekiyor” diye düşünür. Bu yazıda problem durumunun nasıl yazılacağını, huni yapısını, problem cümlesini ve alt problemleri örneklerle anlatıyoruz.
Problem Durumu Nedir?
Problem durumu, araştırılan konudaki sorunu, bu sorunun neden önemli olduğunu ve mevcut bilginin neden yetersiz kaldığını ortaya koyan metindir. Genellikle giriş bölümünün ilk ve en uzun alt başlığıdır. Problem durumu bir literatür özeti değildir; bir argümandır. Her paragraf, okuyucuyu problem cümlesine bir adım daha yaklaştırmalıdır.
Huni Yapısı
Problem durumunun en etkili kurgusu, genelden özele daralan bir huni gibidir:
| Aşama | İçerik | Örnek |
|---|---|---|
| 1. Geniş bağlam | Konunun genel önemi, verilerle | Öğretmenlik, dünya genelinde stres düzeyi yüksek meslekler arasında gösterilmektedir. |
| 2. Daralan bağlam | Konunun özel olarak ele alınan boyutu | Tükenmişlik, öğretmenlerin performansını ve meslekte kalma niyetini etkileyen önemli bir sorundur. |
| 3. Mevcut bilgi | Önceki araştırmaların bulguları | Araştırmalar iş yükünün tükenmişliği artırdığını göstermektedir. |
| 4. Boşluk | Bilinmeyen, çelişkili ya da eksik olan | Ancak örgütsel desteğin bu ilişkideki rolü Türkiye’de sınırlı sayıda çalışmada ele alınmıştır. |
| 5. Problem cümlesi | Araştırmanın cevaplayacağı soru | Algılanan örgütsel destek ile tükenmişlik arasında ilişki var mıdır? |
Geniş Bağlamı Kurmak
İlk paragraflarda konunun önemini somut verilerle gösterin: uluslararası raporlar, resmî istatistikler, sektör verileri. “Günümüzde … büyük önem taşımaktadır” gibi genel cümlelerle başlamak yerine dikkat çekici ve kaynaklı bir bilgiyle başlayın. Ancak bağlamı gereğinden geniş tutmayın; eğitim tarihinin tamamını anlatmak gerekmez.
Boşluğu Göstermek
Problem durumunun en kritik kısmı literatürdeki boşluğu göstermektir. Boşluk türleri şunlar olabilir:
- Bağlam boşluğu: Konu başka ülkelerde çalışılmış ama Türkiye’de çalışılmamış.
- Örneklem boşluğu: Konu belirli bir grupta (ör. öğretmenler) çalışılmış ama başka bir grupta (ör. okul yöneticileri) çalışılmamış.
- Yöntem boşluğu: Konu yalnızca nicel yöntemle çalışılmış, derinlemesine nitel bir inceleme yok.
- Değişken boşluğu: İki değişken arasındaki ilişki çalışılmış ama üçüncü bir değişkenin rolü incelenmemiş.
- Çelişki: Önceki çalışmaların bulguları birbiriyle tutarsız.
- Zaman boşluğu: Mevcut çalışmalar eski ve değişen koşulları yansıtmıyor.
Boşluğu iddia ederken kanıt gösterin: “Yapılan literatür taramasında bu konuyu doğrudan ele alan sınırlı sayıda çalışmaya ulaşılmıştır (Kaynak, Yıl; Kaynak, Yıl).”
Problem Cümlesi
Problem cümlesi, problem durumunun son paragrafında yer alır ve araştırmanın temel sorusunu tek cümleyle ifade eder. Genellikle soru biçiminde yazılır:
“Bu araştırmanın problemi ‘Ortaokul öğretmenlerinin algıladıkları örgütsel destek ile tükenmişlik düzeyleri arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?’ şeklinde belirlenmiştir.”
Problem cümlesi; değişkenleri, örneklemi ve ilişki türünü içermelidir. Belirsiz ifadelerden (“öğretmenlerin durumu nedir?”) kaçının.
Alt Problemler
Problem cümlesi, daha ayrıntılı alt problemlere (araştırma sorularına) bölünür. Alt problemler genellikle betimsel sorulardan başlayıp ilişkisel sorulara doğru sıralanır:
- Öğretmenlerin algıladıkları örgütsel destek düzeyi nedir?
- Öğretmenlerin tükenmişlik düzeyi nedir?
- Algılanan örgütsel destek, cinsiyet ve kıdeme göre farklılaşmakta mıdır?
- Algılanan örgütsel destek ile tükenmişlik arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?
Problem Durumunun Uzunluğu
Yüksek lisans tezlerinde problem durumu genellikle 2-5 sayfadır. Çok kısa bir problem durumu boşluğu kanıtlamakta yetersiz kalır; çok uzun bir problem durumu ise kuramsal çerçeveyle tekrara düşer. Kavramların ayrıntılı açıklamasını kuramsal çerçeveye bırakın.
Sık Yapılan Hatalar
- Problem durumunu kavram tanımlarıyla doldurmak
- Boşluğu kanıtsız iddia etmek
- Problem cümlesini yazmamak ya da belirsiz yazmak
- Alt problemlerin problem cümlesiyle uyumsuz olması
- Kaynaksız genel cümleler kullanmak
- Kuramsal çerçevenin içeriğini tekrar etmek
Ne Zaman Destek Almalısınız
Problem durumu, jürinin tezinizi ilk değerlendirdiği metinlerden biridir; akış ve dilin güçlü olması önemlidir. Bu bölümün dil ve anlatım açısından incelenmesi için Redaksiyon hizmetimizi inceleyebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Problem cümlesi soru şeklinde mi yazılmalı?
Yaygın uygulama soru biçimidir; bazı kılavuzlar amaç cümlesi biçimini de kabul eder.
Problem durumu ile amaç bölümü farklı mı?
Evet. Problem durumu neden araştırıldığını, amaç bölümü ise neyin araştırılacağını anlatır.
Nitel çalışmalarda problem durumu nasıl yazılır?
Aynı huni yapısı kullanılır; ancak problem cümlesi “nasıl”, “ne” soruları etrafında açık uçlu kurulur.