Tez yazarken bazen bir bilgiye asıl kaynağından değil, başka bir yazarın eserinde yapılan alıntı aracılığıyla ulaşırsınız. Örneğin 1960’larda yayımlanmış ve bugün erişilemeyen bir kitaptaki görüşü, güncel bir makalede okursunuz. Bu durumda asıl esere atıf yapmak yanlış olur; çünkü onu okumadınız. Doğru yol, bilgiyi aktaran kaynak üzerinden göstermektir. Bu yazıda ikincil kaynak kullanımının kurallarını, APA 7 ve diğer stillerde aktaranın nasıl yazıldığını ve bu uygulamanın sınırlarını anlatıyoruz.
Birincil ve İkincil Kaynak Nedir?
- Birincil kaynak: Bilginin, görüşün ya da verinin ilk kez ortaya konduğu eserdir.
- İkincil kaynak: Birincil kaynaktaki bilgiyi aktaran, özetleyen ya da yorumlayan eserdir.
Örneğin Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisini ilk kez anlattığı eser birincil, bu kuramı anlatan bir ders kitabı ise ikincil kaynaktır.
Aktaran Ne Zaman Kullanılır?
Aktaran kullanımı istisnai bir durum olarak görülmelidir. Şu durumlarda kabul edilebilir:
- Asıl eser baskısı tükenmiş ve kütüphanelerde bulunamıyorsa
- Asıl eser anlamadığınız bir dilde yazılmışsa
- Asıl esere erişim ciddi maliyet ya da çaba gerektiriyorsa
Asıl esere erişebiliyorsanız onu okuyup doğrudan atıf yapmalısınız. Çünkü aktaran yazar, bilgiyi eksik, yanlış ya da kendi yorumuyla aktarmış olabilir.
APA 7’ye Göre Aktaran
Metin içinde: Birincil kaynak ve ikincil kaynak birlikte belirtilir.
- Rogers’a göre (1951, aktaran Yılmaz, 2020) …
- … olduğu belirtilmiştir (Rogers, 1951, aktaran Yılmaz, 2020).
APA’nın İngilizce kaynaklarında “as cited in” ifadesi kullanılır. Türkçe tezlerde bunun karşılığı olarak “aktaran” ya da “akt.” yaygındır. Birincil kaynağın yılı biliniyorsa yazılır; bilinmiyorsa yalnızca yazar adı verilir.
Kaynakçada: Yalnızca okuduğunuz ikincil kaynak yer alır. Yukarıdaki örnekte kaynakçaya Yılmaz (2020) yazılır; Rogers (1951) yazılmaz.
Yılmaz, A. (2020). Danışmanlık kuramları. Örnek Yayınları.
Dipnotlu Sistemlerde Aktaran
Chicago ve ISNAD gibi dipnotlu sistemlerde aktaran genellikle şöyle gösterilir:
Carl Rogers, Client-Centered Therapy (Boston: Houghton Mifflin, 1951), 45’ten aktaran Ahmet Yılmaz, Danışmanlık Kuramları (İstanbul: Örnek Yayınları, 2020), 78.
Bu yazım, hem birincil kaynağın künyesini hem de onu okuduğunuz ikincil kaynağı gösterir. Kaynakçada ise yalnızca ikincil kaynak ya da kılavuza göre her ikisi yer alabilir; enstitünüzün kılavuzunu kontrol edin.
Aktaran Kullanım Örnekleri
| Durum | Doğru kullanım |
|---|---|
| Doğrudan alıntı | Piaget “…” demektedir (1952, aktaran Kaya, 2019, s. 34). |
| Dolaylı aktarım | Piaget’ye göre bilişsel gelişim dört evrede gerçekleşir (aktaran Kaya, 2019). |
| Yıl bilinmiyorsa | Farabi’ye göre … (aktaran Demir, 2021). |
Aktaran Kullanımının Sınırları
Jüriler, tezde çok sayıda aktaran kullanımını genellikle olumsuz değerlendirir. Bunun birkaç sebebi vardır:
- Araştırmacının temel kaynaklara ulaşmadığı izlenimini verir.
- Bilgi zinciri uzadıkça hata ve yanlış yorum riski artar.
- Özellikle kuramsal çerçevede aktaran yoğunluğu, literatüre hâkimiyetin zayıf olduğunu düşündürür.
Bir kuramın kurucusuna ait temel eserlere mümkün olduğunca doğrudan ulaşın. Klasik eserlerin çoğunun Türkçe çevirisi ya da dijital kopyası kütüphanelerde bulunabilir.
Aktaranla İlgili Etik Sorunlar
İkincil kaynaktan okuduğunuz bir bilgiyi asıl kaynağı okumuş gibi göstermek, yaygın ama ciddi bir akademik hatadır. Bu durumda hem aktaran yazarın emeği görünmez kılınır hem de asıl kaynakta olmayan bir ifadeyi ona mal etme riski doğar. Kaynakçanızda yer alan her eseri gerçekten incelemiş olmanız gerekir.
Asıl Kaynağa Ulaşmanın Yolları
Aktaran kullanmadan önce asıl kaynağa ulaşmak için şu yolları deneyin:
- Üniversite kütüphanesi: Kütüphane kataloğunda ve kütüphaneler arası ödünç (ILL) hizmetinde arama yapın.
- Dijital arşivler: Internet Archive, Google Books ve HathiTrust gibi platformlarda telif süresi dolmuş eserlerin tam metnine ulaşılabilir.
- Türkçe çeviriler: Klasik eserlerin pek çoğunun Türkçe çevirisi mevcuttur; çeviriye atıf yapmak da doğrudan atıftır.
- Yazara ulaşmak: Güncel makalelerde yazara e-posta ile ulaşıp tam metni isteyebilirsiniz.
- Açık erişim sürümleri: Makalelerin yazar tarafından kurumsal arşivlere yüklenmiş açık erişim sürümleri bulunabilir.
Bu yollardan biriyle asıl esere ulaşırsanız, aktaranı kaldırıp doğrudan atıf yapın ve bilgiyi asıl eserden kontrol edin. Bazen aktaran kaynakta yapılan küçük bir hatanın, onlarca çalışmada tekrarlandığını görebilirsiniz.
Sık Yapılan Hatalar
- Okunmayan birincil kaynağı kaynakçaya eklemek
- Aktaranı hiç belirtmeden birincil kaynağa atıf yapmak
- Erişilebilir temel eserler için bile aktaran kullanmak
- “Aktaran” ve “akt.” ifadelerini tezde karışık kullanmak
- Doğrudan alıntılarda sayfa numarasını ikincil kaynaktan vermemek
Ne Zaman Destek Almalısınız
Metin içi atıflarla kaynakçanın eşleştirilmesi, aktaran kullanımlarının kılavuza göre düzenlenmesi ve tutarlılık kontrolü için Tez Düzenleme hizmetimizi inceleyebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Aktaran kaynakçaya nasıl yazılır?
APA 7’de kaynakçaya yalnızca okuduğunuz ikincil kaynak yazılır.
“Akt.” mı “aktaran” mı yazmalıyım?
İkisi de yaygındır. Kılavuzunuz birini öneriyorsa onu kullanın; önermiyorsa birini seçip tutarlı olun.
Tezde kaç tane aktaran kullanılabilir?
Kesin bir sınır yoktur; ancak mümkün olduğunca az kullanılmalı ve yalnızca asıl esere gerçekten ulaşılamadığında başvurulmalıdır.