Parafraz, akademik yazımın temel becerilerinden biridir. Bir kaynaktaki bilgiyi kendi cümlelerinizle, anlamı koruyarak yeniden ifade etmek hem metninizi daha akıcı kılar hem de intihal riskini azaltır. Ancak parafraz, kelimelerin yerini değiştirmek ya da eş anlamlılarla oynamak değildir. Bu yazıda parafrazın ne olduğunu, adım adım nasıl yapıldığını, iyi ve kötü parafraz örneklerini ve atıf kurallarını anlatıyoruz.
Parafraz Nedir?
Parafraz, bir kaynaktaki fikri ya da bilgiyi, özgün metnin cümle yapısını ve kelime seçimini kullanmadan, kendi anlatımınızla yeniden yazmaktır. Parafraz edilen metin, özgün metinle yaklaşık aynı uzunlukta olabilir; bu yönüyle özetlemeden ayrılır. Parafraz yaptığınızda da kaynağa atıf yapmanız zorunludur; çünkü fikir size ait değildir.
Parafraz, Özet ve Doğrudan Alıntı Farkı
| Yöntem | Ne yapılır? | Atıf |
|---|---|---|
| Doğrudan alıntı | Metin kelimesi kelimesine, tırnak içinde aktarılır | Kaynak ve sayfa numarası |
| Parafraz | Fikir kendi cümlelerinizle yeniden yazılır | Kaynak (APA’da sayfa önerilir) |
| Özet | Uzun bir metnin ana fikirleri kısaca aktarılır | Kaynak |
Akademik metinlerde en çok kullanılması gereken yöntem parafraz ve özettir. Doğrudan alıntılar yalnızca ifadenin kendisi önemli olduğunda (tanımlar, tarihî sözler, katılımcı ifadeleri gibi) kullanılmalıdır.
Adım Adım Parafraz
- Kaynağı anlayın: Paragrafı dikkatle okuyun; gerekirse birkaç kez. Anlamadığınız bir metni parafraz edemezsiniz.
- Metni kapatın: Kaynağa bakmadan ana fikri kendinize anlatın ya da birkaç anahtar kelimeyle not alın.
- Kendi cümlelerinizle yazın: Notlarınızdan yola çıkarak fikri yeni bir cümle yapısıyla yazın.
- Karşılaştırın: Yazdığınızı özgün metinle karşılaştırın. Cümle yapısı ya da art arda gelen kelimeler çok benziyorsa yeniden yazın.
- Anlamı kontrol edin: Parafrazınızın özgün metnin anlamını değiştirmediğinden, abartmadığından ya da eksiltmediğinden emin olun.
- Atıf yapın: Kaynağı, kullandığınız stile göre gösterin.
Parafraz Teknikleri
- Cümle yapısını değiştirin: Etken cümleyi edilgene, edilgeni etkene çevirin ya da uzun cümleyi ikiye bölün.
- Fikirlerin sırasını değiştirin: Sonucu başa, nedeni sona alın.
- Kelime türlerini değiştirin: “Artış gösterdi” yerine “arttı”, “etkili oldu” yerine “etkiledi”.
- Eş anlamlıları dikkatli kullanın: Terimleri (ör. “tükenmişlik”, “öz yeterlik”) değiştirmeyin; terimler alanın ortak dilidir.
- Genel ifadeyi kendi bağlamınıza bağlayın: Fikri tezinizin sorusuyla ilişkilendirerek yazın.
Örnek: İyi ve Kötü Parafraz
Özgün metin: “Öğretmenlerin iş yükünün artması, duygusal tükenme düzeylerinin yükselmesine ve mesleki doyumlarının azalmasına yol açmaktadır.” (Yılmaz, 2021, s. 45)
Kötü parafraz (kelime değiştirme): “Öğretmenlerin iş yükünün çoğalması, duygusal tükenme seviyelerinin artmasına ve mesleki memnuniyetlerinin düşmesine neden olmaktadır (Yılmaz, 2021).”
Cümle yapısı aynı kalmış, yalnızca kelimeler değişmiştir. Bu bir “yama işi” (patchwriting) örneğidir ve benzerlik raporlarında yakalanabilir.
İyi parafraz: “Yılmaz’a (2021) göre iş yükü arttıkça öğretmenler duygusal olarak daha fazla tükenmekte ve mesleklerinden daha az doyum almaktadır.”
Cümle yapısı ve anlatım özgündür, anlam korunmuştur ve kaynak gösterilmiştir.
Parafrazda Atıf Kuralları
- Parafraz edilen her fikir için kaynak gösterilir.
- APA 7, parafrazda sayfa numarası vermeyi zorunlu tutmaz; ancak özellikle uzun metinlerden yapılan parafrazlarda sayfa numarası eklemeyi önerir.
- Bir paragraf boyunca aynı kaynaktan parafraz yapıyorsanız, kaynağı ilk cümlede gösterin ve sonraki cümlelerde okuyucunun aynı kaynağın devam ettiğini anlayacağı şekilde yazın. Başka bir kaynağa geçtiğinizde yeni atıf yapın.
- Dipnotlu sistemlerde parafrazın sonunda dipnot verilir.
Otomatik Parafraz Araçları Hakkında
İnternette “yeniden yazma” ya da “parafraz” hizmeti sunan otomatik araçlar bulunmaktadır. Bu araçlar çoğu zaman eş anlamlı kelime değişimiyle anlamsız ya da yanlış cümleler üretir, terimleri bozar ve akademik üsluba uymayan metinler ortaya çıkarır. Ayrıca kaynak göstermeden kullanıldığında akademik dürüstlük ihlali oluşturabilir. Parafrazın asıl amacı, kaynağı anlayıp kendi argümanınıza dahil etmektir; bu da ancak sizin tarafınızdan yapılabilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Parafraz yapıp atıf yapmamak
- Yalnızca kelimeleri eş anlamlılarla değiştirmek
- Terimleri değiştirerek anlamı bozmak
- Özgün metnin anlamını çarpıtmak ya da abartmak
- Uzun paragrafları tek bir kaynaktan art arda parafraz etmek
Ne Zaman Destek Almalısınız
Benzerlik raporunda yüksek eşleşme çıkan bölümleri düzeltmeniz sonucunda oluşan anlatım bozuklukları ve akademik dilin güçlendirilmesi için Redaksiyon hizmetimizi inceleyebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Parafraz yaptığımda da kaynak göstermem gerekir mi?
Evet. Fikir başkasına aittir; kaynak göstermemek intihaldir.
Kaç kelime aynı kalırsa sorun olur?
Kesin bir sayı yoktur. Ancak art arda gelen uzun ifadelerin aynı kalması, benzerlik raporlarında eşleşme olarak görünür ve yama işi olarak değerlendirilebilir.
Terimleri değiştirmek zorunda mıyım?
Hayır. Alan terimleri değiştirilmemelidir; parafrazda değişen, cümlenin yapısı ve anlatımdır.