Üretken yapay zekâ araçları akademik çalışmalarda hızla yaygınlaştı. ChatGPT, Gemini, Claude ya da Copilot gibi araçlar; fikir geliştirme, dil düzeltme, kod yazma ya da literatür özetleme amacıyla kullanılabiliyor. Bu durum öğrencilerin aklına yeni bir soru getiriyor: “Yapay zekâ bir kaynak mıdır ve nasıl gösterilir?” Bu yazıda ChatGPT ve benzeri araçların APA 7’ye ve diğer stillere göre nasıl kaynak gösterileceğini, tezlerde dikkat edilmesi gereken etik sınırları ve yapay zekâ kullanım beyanını anlatıyoruz.
Yapay Zekâ Kaynak Olarak Gösterilebilir mi?
Yapay zekâ araçları bilimsel bir kaynak gibi hakem sürecinden geçmiş bilgi üretmez; ürettikleri metin hatalı, uydurma ya da eksik olabilir. Bu nedenle bir bilgiyi desteklemek için yapay zekâ çıktısını kaynak olarak göstermek yerine, bilginin asıl kaynağına ulaşıp ona atıf yapmak her zaman daha doğrudur. Ancak çalışmanızda yapay zekâ aracının çıktısını doğrudan kullandıysanız ya da aracın kendisi araştırmanızın konusuysa, kullanımı şeffaf biçimde göstermeniz gerekir.
APA 7’ye Göre ChatGPT Kaynak Gösterme
APA, yapay zekâ araçları için aracı geliştiren kuruluşu yazar, aracı ise eser olarak gösteren bir yaklaşım önermektedir.
Kaynakça biçimi:
Geliştirici. (Yıl). Aracın adı (Sürüm) [Büyük dil modeli]. URL
Örnek:
OpenAI. (2025). ChatGPT (GPT-4o sürümü) [Büyük dil modeli]. https://chatgpt.com
Metin içi atıf:
(OpenAI, 2025) ya da OpenAI (2025)
Sürüm bilgisini, kullandığınız arayüzde görünen model ya da sürüm adına göre yazın. Kullandığınız tarih aralığını yöntem bölümünde belirtmek de yararlıdır.
İstemi (Prompt) Göstermek
APA, yapay zekâ çıktısını alıntıladığınızda kullandığınız istemi de metinde belirtmenizi önerir. Örnek kullanım:
“‘Öğretmen tükenmişliğinin temel boyutları nelerdir?’ istemine ChatGPT’nin verdiği yanıtta duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı hissinde azalma boyutları sıralanmıştır (OpenAI, 2025).”
Uzun istem ve yanıtların tam metnini eklerde sunabilirsiniz: “İstem ve yanıtın tamamı Ek 4’te yer almaktadır.” Ancak bu örnekte olduğu gibi bir kavramın boyutlarını aktarırken asıl kaynağa, yani ilgili kuramı geliştiren yazarlara atıf yapmak akademik açıdan çok daha güçlüdür.
Diğer Stillerde Yapay Zekâ
| Stil | Genel yaklaşım |
|---|---|
| APA 7 | Geliştirici yazar, araç eser olarak kaynakçada; istem metinde |
| MLA 9 | İstem, başlık yerine kullanılır; araç “container” olarak gösterilir |
| Chicago | Genellikle yalnızca dipnotta gösterilir; kaynakçaya eklenmesi zorunlu görülmez |
| ISNAD ve enstitü kılavuzları | Kılavuzun güncel duyurularına bakılmalı; pek çok enstitü ayrıca beyan ister |
Stil kılavuzları bu konudaki önerilerini güncelleyebildiği için kullandığınız stilin resmî sitesindeki güncel örneğe bakın.
Yapay Zekâ Kullanım Beyanı
Pek çok üniversite ve dergi, yapay zekâ araçlarının kullanılıp kullanılmadığını ve hangi amaçla kullanıldığını açıklayan bir beyan istemektedir. YÖK’ün üretken yapay zekâ kullanımına ilişkin etik rehberi de şeffaflığı temel ilke olarak öne çıkarır. Tezinizde yapay zekâ kullandıysanız şu bilgileri beyan etmeniz beklenebilir:
- Kullanılan araç ve sürümü
- Kullanım amacı (dil düzeltme, kod, fikir üretme, çeviri gibi)
- Tezin hangi bölümlerinde kullanıldığı
- Çıktıların araştırmacı tarafından kontrol edildiği
Beyanın nerede yer alacağı (etik beyan sayfası, yöntem bölümü ya da ayrı bir form) enstitüye göre değişir.
Tezde Yapay Zekâ Kullanımının Etik Sınırları
- Yazarlık: Yapay zekâ yazar olarak gösterilemez; tezin sorumluluğu tamamen size aittir.
- Uydurma kaynaklar: Yapay zekâ araçları gerçekte olmayan kaynaklar üretebilir. Önerdiği her kaynağı asıl veri tabanında doğrulayın.
- Veri gizliliği: Katılımcı verilerini ya da yayımlanmamış bulgularınızı yapay zekâ araçlarına yüklemeden önce etik ve gizlilik boyutunu değerlendirin.
- Özgünlük: Metnin tamamını ya da önemli bölümlerini yapay zekâya yazdırmak, pek çok kurumda akademik dürüstlük ihlali sayılabilir.
- Veri üretimi: Yapay zekâ ile sahte veri üretmek ciddi bir etik ihlaldir.
Yöntem Bölümünde Yapay Zekâ Kullanımını Raporlamak
Yapay zekâ aracını araştırma sürecinin bir parçası olarak kullandıysanız (örneğin nitel verilerin ön kodlamasında, çeviri kontrolünde ya da kod yazımında) bunu yöntem bölümünde açıkça anlatmalısınız. Örnek bir raporlama:
“Görüşme dökümlerinin İngilizce özetlerinin dil kontrolünde ChatGPT (OpenAI, GPT-4o sürümü) kullanılmıştır. Aracın önerdiği değişiklikler araştırmacı tarafından tek tek değerlendirilmiş; anlamı değiştiren öneriler kabul edilmemiştir. Katılımcılara ait kimlik bilgisi içeren hiçbir veri araca yüklenmemiştir.”
Bu tür bir açıklama, hem şeffaflık ilkesini karşılar hem de jürinin olası sorularını önceden cevaplar.
Enstitü Politikalarını Takip Edin
Üniversitelerin yapay zekâ kullanımına ilişkin politikaları hızla değişmektedir. Bazı enstitüler yapay zekâ kullanımını belirli amaçlarla sınırlarken bazıları ayrıntılı beyan formları istemektedir. Tezinizi teslim etmeden önce enstitünüzün güncel duyurularını, tez yazım kılavuzundaki değişiklikleri ve varsa yapay zekâ beyan formunu kontrol edin.
Sık Yapılan Hatalar
- Yapay zekâ çıktısını bilgi kaynağı gibi kullanıp asıl kaynağa ulaşmamak
- Yapay zekânın önerdiği kaynakları doğrulamadan kaynakçaya eklemek
- Kullanımı beyan etmemek
- İstem bilgisini vermeden çıktı alıntılamak
- Sürüm ve tarih bilgisini yazmamak
Ne Zaman Destek Almalısınız
Tezinizin kaynakçasının kullanılan stile tam uyumlu olması ve yapay zekâ beyanı gibi yeni gerekliliklerin doğru yerde yer alması için Tez Düzenleme hizmetimizi, akademik dil kontrolü için Redaksiyon hizmetimizi inceleyebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
ChatGPT ile dil düzeltmesi yaptıysam kaynak göstermeli miyim?
Kaynakçaya eklemeniz genellikle gerekmez; ancak pek çok kurum bu kullanımın beyan edilmesini ister.
Yapay zekâ kullanmak intihal midir?
Kendi başına değildir; ancak üretilen metni kendi emeğinizmiş gibi sunmak ve beyan etmemek akademik dürüstlük ihlali sayılabilir.
Yapay zekâ tespit araçları güvenilir mi?
Bu araçlar yanlış pozitif sonuç verebilir. Kurumlar genellikle tek başına bu araçların sonucuyla karar vermez; ancak şeffaf beyan her zaman en güvenli yoldur.