Literatür taraması, tezin görünmeyen ama en çok zaman alan emeğidir. Doğru yapılmış bir tarama size konunuzun sınırlarını, kullanılan yöntemleri ve literatürdeki boşluğu gösterir. Plansız bir tarama ise yüzlerce PDF’in arasında kaybolmanıza yol açar. Bu yazıda literatür taramasını anahtar kelime belirlemeden sentez yazımına kadar adım adım anlatıyoruz.
Literatür Taraması Neden Önemlidir?
Literatür taraması yalnızca “kaynak bulmak” değildir. İyi bir tarama şu soruların cevabını verir:
- Bu konuda şimdiye kadar ne biliniyor?
- Hangi kuramlar ve kavramsal modeller kullanılıyor?
- Araştırmacılar hangi yöntemleri tercih etmiş?
- Sonuçlar arasında çelişki var mı?
- Henüz cevaplanmamış soru nedir?
Son sorunun cevabı, tezinizin gerekçesini oluşturur.
Adım 1: Araştırma Sorunuzu ve Anahtar Kelimeleri Belirleyin
Taramaya başlamadan önce araştırma sorunuzu kabaca yazın ve içindeki temel kavramları çıkarın. Her kavram için Türkçe ve İngilizce eş anlamlılar listesi oluşturun. Örneğin “tükenmişlik” için burnout, occupational exhaustion; “öğretmen” için teacher, educator.
Ardından bu kelimeleri Boole operatörleriyle birleştirin:
- AND: İki kavramın birlikte geçtiği çalışmalar (burnout AND teacher)
- OR: Eş anlamlılardan herhangi biri (teacher OR educator)
- NOT: İstemediğiniz bağlamı dışarıda bırakma (burnout NOT nurse)
- Tırnak işareti: Kelime öbeğini birebir arama (“job satisfaction”)
Adım 2: Doğru Veri Tabanlarını Seçin
| Veri tabanı | Kapsam |
|---|---|
| YÖK Ulusal Tez Merkezi | Türkiye’de yazılmış yüksek lisans ve doktora tezleri |
| DergiPark | Türkiye’deki akademik dergiler |
| TR Dizin | ULAKBİM tarafından dizinlenen ulusal dergiler |
| Web of Science ve Scopus | Uluslararası hakemli dergiler, atıf analizleri |
| Google Scholar | Geniş kapsamlı ön tarama, atıf takibi |
| Alan veri tabanları | PubMed (sağlık), ERIC (eğitim), PsycINFO (psikoloji), IEEE Xplore (mühendislik) |
Üniversite kütüphanenizin abone olduğu veri tabanlarına kampüs dışından erişim için kütüphanenin uzaktan erişim (proxy/VPN) hizmetini kullanabilirsiniz.
Adım 3: Kaynakları Eleyin
İlk aramada yüzlerce sonuç çıkması normaldir. Eleme için iki aşamalı bir yöntem kullanın:
- Başlık ve özet taraması: Konunuzla doğrudan ilgili olmayanları eleyin.
- Tam metin değerlendirmesi: Kalan çalışmaları yöntem, örneklem ve güvenilirlik açısından inceleyin.
Eleme ölçütlerinizi (yayın yılı aralığı, dil, yayın türü, örneklem özellikleri) önceden yazın. Bu ölçütler, tezin yöntem ya da kuramsal çerçeve bölümünde taramanın nasıl yapıldığını açıklarken de işinize yarar.
Adım 4: Kaynakları Bir Programla Yönetin
Bulduğunuz kaynakları dağınık klasörlerde tutmak yerine Mendeley, Zotero ya da EndNote gibi bir kaynak yönetim programına kaydedin. Bu programlar hem PDF’lerinizi düzenler hem de Word’de otomatik atıf ve kaynakça oluşturur. Tezin sonunda kaynakçayı elle düzenlemekle geçecek günleri kurtarır.
Adım 5: Sistematik Not Alın
Her kaynak için aynı başlıkları içeren bir not şablonu kullanın. Basit bir tablo bile yeterlidir:
| Kaynak | Amaç | Yöntem / Örneklem | Temel bulgu | Tezime katkısı |
|---|---|---|---|---|
| Yazar (Yıl) | … | … | … | … |
Bu tablo, yazım aşamasında benzer bulguları gruplayarak sentez yapmanızı kolaylaştırır. Doğrudan alıntı yapacağınız cümleleri sayfa numarasıyla birlikte not etmeyi unutmayın.
Adım 6: Özetlemeyin, Sentezleyin
Literatür bölümündeki en yaygın hata, çalışmaları yazar yazar sıralamaktır: “Ahmet (2019) şunu buldu. Ayşe (2020) bunu buldu.” Bunun yerine çalışmaları temalar etrafında birleştirin:
“Öğretmen tükenmişliği üzerine yapılan çalışmalar, iş yükünün tükenmişliğin en güçlü yordayıcısı olduğunu göstermektedir (Ahmet, 2019; Ayşe, 2020; Can, 2022). Ancak bu çalışmaların tamamı pandemi öncesi dönemde yürütülmüştür.”
İkinci cümle, literatürdeki boşluğu gösterir ve tezinize kapı açar.
Adım 7: Atıf Takibi ile Taramayı Derinleştirin
Konunuzla doğrudan ilgili birkaç temel çalışma bulduğunuzda iki yönlü atıf takibi yapın:
- Geriye doğru takip: Temel çalışmanın kaynakçasındaki eserleri inceleyin. Böylece alanın klasik kaynaklarına ulaşırsınız.
- İleriye doğru takip: Google Scholar’daki “Alıntılanma sayısı” bağlantısıyla, temel çalışmaya sonradan atıf yapan yeni yayınları görün. Böylece en güncel tartışmalara ulaşırsınız.
Bu yöntem, anahtar kelime aramasının kaçırdığı önemli çalışmaları yakalamanın en etkili yoludur.
Adım 8: Taramayı Ne Zaman Durduracağınızı Bilin
Literatür taraması sonsuza kadar sürebilir. Taramanın doygunluğa ulaştığını şu işaretlerden anlayabilirsiniz: yeni bulduğunuz çalışmaların çoğu zaten okuduğunuz kaynaklara atıf yapıyorsa, aynı yazar adları sürekli karşınıza çıkıyorsa ve yeni kaynaklar bildiklerinize önemli bir şey eklemiyorsa yazmaya geçme zamanı gelmiştir. Tarama tez boyunca küçük güncellemelerle sürer; ama ana tarama belirli bir tarihte bitmelidir.
Sistematik Derleme ile Geleneksel Literatür Taraması Farkı
Tezlerde yapılan literatür taraması çoğunlukla anlatısal (geleneksel) taramadır; araştırmacı konuyla ilgili önemli çalışmaları seçerek sentezler. Sistematik derleme ise önceden belirlenmiş arama stratejisi, dahil etme-dışlama ölçütleri ve raporlama standardı (ör. PRISMA) ile yürütülen ayrı bir araştırma yöntemidir. Teziniz başlı başına bir sistematik derleme ya da meta-analiz değilse, geleneksel taramayı sistematik bir disiplinle yürütmeniz yeterlidir.
Literatür Taramasında Sık Yapılan Hatalar
- Yalnızca Türkçe kaynaklarla yetinmek
- Güncel olmayan kaynaklara ağırlık vermek
- Özet okuyup tam metni okumadan atıf yapmak
- İkincil kaynaktan (aktaran) aşırı yararlanmak
- Taramayı bitmek bilmeyen bir süreç hâline getirip yazmaya geçmemek
Kaynakların Güvenilirliğini Nasıl Değerlendirmelisiniz?
Her yayın aynı ağırlığa sahip değildir. Kaynaklarınızı seçerken şu sorulara dikkat edin:
- Hakemli mi? Hakemli dergilerde yayımlanan makaleler, bloglar ya da hakemsiz yayınlardan daha güvenilirdir.
- Dergi nerede dizinleniyor? Web of Science, Scopus ya da TR Dizin kapsamındaki dergiler genellikle daha güçlü kaynaklardır.
- Yöntem şeffaf mı? Örneklem, veri toplama ve analiz açıkça raporlanmış mı?
- Yayın güncel mi? Hızlı değişen alanlarda son beş-on yılın yayınlarına öncelik verin; ancak alanın klasik eserlerini de atlamayın.
- Yağmacı (predatory) dergi mi? Çok kısa sürede kabul veren, hakem süreci belirsiz dergilerden kaçının.
Özellikle internetten bulunan istatistik ve raporlarda, verinin asıl kaynağına (ör. TÜİK, OECD) ulaşıp oradan atıf yapmayı alışkanlık hâline getirin.
Ne Zaman Destek Almalısınız
Kaynakçanızı enstitünün istediği stile (APA, ISNAD, Chicago vb.) uygun hâle getirmek ve metin içi atıflarla kaynakçayı eşleştirmek zaman alıcıdır. Bu konuda Tez Düzenleme hizmetimizden, dil ve anlatım kontrolü için Redaksiyon hizmetimizden yararlanabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Literatür taraması ne kadar sürmeli?
Yüksek lisans için yoğun tarama genellikle 1-3 ay sürer. Ancak tarama tez boyunca devam eder; yazım sırasında yeni yayımlanan çalışmaları da takip etmelisiniz.
Kaç kaynak kullanmalıyım?
Kesin bir sayı yoktur. Yüksek lisans tezlerinde 50-100, doktora tezlerinde 100’ün üzerinde kaynak yaygındır; ancak sayıdan çok kaynakların güncelliği ve konuyla ilgisi önemlidir.
Tezlerden kaynak gösterebilir miyim?
Evet. YÖK Ulusal Tez Merkezi’ndeki tezler kaynak olarak gösterilebilir; ancak aynı çalışmanın makale hâli yayımlanmışsa makaleye atıf yapmak genellikle tercih edilir.