Akademik metinlerde kısaltmalar kaçınılmazdır: kurum adları (YÖK, TÜİK), ölçek adları (MBI, ÖBÖ), istatistik terimleri (ANOVA, SEM) ve teknik kavramlar (IoT, PCR) tez boyunca defalarca tekrar eder. Okuyucunun bu kısaltmaları kolayca takip edebilmesi için tezin ön sayfalarında bir kısaltmalar listesi yer alır. Bu yazıda kısaltmalar listesine hangi kısaltmaların gireceğini, listenin nasıl sıralanıp hizalanacağını ve metinde kısaltma kullanımının temel kurallarını anlatıyoruz.
Kısaltmalar Listesi Nedir?
Kısaltmalar listesi, tezde kullanılan kısaltmaların açılımlarıyla birlikte alfabetik olarak sıralandığı ön sayfadır. Okuyucu metinde anlamını hatırlamadığı bir kısaltmayla karşılaştığında bu listeye bakar. Liste genellikle içindekiler tablosundan ve tablolar/şekiller listesinden sonra, girişten önce yer alır.
Hangi Kısaltmalar Listeye Girer?
- Kurum ve kuruluş adları: YÖK (Yükseköğretim Kurulu), MEB (Milli Eğitim Bakanlığı), WHO (World Health Organization)
- Ölçek ve test adları: ÖBÖ (Örgütsel Bağlılık Ölçeği)
- Teknik ve bilimsel terimler: DFA (Doğrulayıcı Faktör Analizi), PCR (Polymerase Chain Reaction)
- Yasa ve belge adları: KVKK (Kişisel Verilerin Korunması Kanunu)
- Arşiv ve kaynak kısaltmaları: BOA (Osmanlı Arşivi; bugün Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı bünyesinde) gibi tarih tezlerinde sık kullanılanlar
Hangi Kısaltmalar Listeye Girmez?
Genel olarak bilinen ve sözlüklerde yer alan günlük kısaltmalar çoğu kılavuzda listeye alınmaz ya da isteğe bağlı bırakılır:
- vb., vs., bk., örn., s. (sayfa), yy. (yüzyıl)
- Ölçü birimleri: cm, kg, ml (bunlar genellikle simgeler listesinde yer alır)
- İstatistik simgeleri: p, SD, r (simgeler listesine girebilir)
Bazı enstitüler kaynak gösterme sırasında kullanılan kısaltmaları (a.g.e., vd., çev.) da listeye eklemenizi ister. Kılavuzunuzu kontrol etmeniz iyi olacaktır.
Liste Nasıl Düzenlenir?
Sıralama
Kısaltmalar alfabetik olarak sıralanır. Türkçe alfabe sırasına dikkat edin: Ç, C’den sonra; Ğ, G’den sonra; İ, I’dan sonra; Ö, O’dan sonra; Ş, S’den sonra; Ü, U’dan sonra gelir.
Hizalama
Kısaltma sol sütunda, açılımı sağ sütunda yer alır. Bu düzeni boşluk tuşuyla oluşturmak yerine kenarlıksız bir tablo ya da sekme (tab) durağı kullanarak kurun. Böylece tüm açılımlar aynı hizada başlar.
| Kısaltma | Açılım |
|---|---|
| AFA | Açımlayıcı Faktör Analizi |
| DFA | Doğrulayıcı Faktör Analizi |
| MEB | Millî Eğitim Bakanlığı |
| OECD | Organisation for Economic Co-operation and Development |
| ÖBÖ | Örgütsel Bağlılık Ölçeği |
| YÖK | Yükseköğretim Kurulu |
Yabancı Dildeki Kısaltmalar
Yabancı dildeki kısaltmaların açılımı özgün dilde verilir; gerekirse parantez içinde Türkçe karşılığı eklenir: OECD: Organisation for Economic Co-operation and Development (Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü).
Metinde Kısaltma Kullanımının Kuralları
- İlk kullanımda açılımı verin: Kısaltma metinde ilk kez geçtiğinde önce açılım, ardından parantez içinde kısaltma yazılır: Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA). Sonraki kullanımlarda yalnızca kısaltma kullanılır.
- Her bölümde yeniden açma: Bazı kılavuzlar her ana bölümde ilk kullanımda açılımın tekrarlanmasını ister.
- Başlıklarda kısaltmadan kaçının: Bölüm başlıklarında ve tez başlığında açık yazım tercih edilir.
- Cümle başında kısaltma kullanmayın: Cümleyi kısaltmayla başlatmak yerine cümleyi yeniden kurun.
- Az kullanılan kavramları kısaltmayın: Metinde yalnızca bir-iki kez geçen bir kavram için kısaltma oluşturmak okumayı zorlaştırır.
Kısaltmalara Gelen Ekler
Türkçede kısaltmalara getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır ve kısaltmanın okunuşuna göre ses uyumuna uyar: YÖK’ün, MEB’e, TDK’nin (te-de-ke), ABD’de, OECD’nin. Okunuşa göre ek getirme, Türkçe kısaltma yazımında en sık hata yapılan konulardan biridir.
Sık Yapılan Hatalar
- Listede olup metinde hiç kullanılmayan kısaltmalar
- Metinde kullanılıp listede olmayan kısaltmalar
- Açılımların boşluk tuşuyla hizalanması
- Türkçe alfabe sırasına uyulmaması
- İlk kullanımda açılımın verilmemesi
- Aynı kavram için farklı kısaltmalar kullanılması
Ne Zaman Destek Almalısınız
Kısaltmalar listesinin metinle birebir eşleştirilmesi, tutarlılık kontrolü ve ön sayfaların biçimlendirilmesi için Tez Düzenleme, kısaltmalara gelen eklerin ve yazım kurallarının kontrolü için Redaksiyon hizmetimizi inceleyebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Kısaltmalar listesi zorunlu mu?
Tezde kısaltma kullanılıyorsa çoğu kılavuz listeyi zorunlu tutar. Kısaltma yoksa liste eklenmez.
Kısaltmalar ve simgeler aynı listede olabilir mi?
Bazı kılavuzlar “Simgeler ve Kısaltmalar” başlığıyla tek liste ister; bazıları ayrı listeler ister.
Liste içindekiler tablosunda yer alır mı?
Evet, genellikle ön sayfalar arasında Roma rakamlı sayfa numarasıyla gösterilir.